
کیسه ادرار (یورین بگ) چیست؟ معرفی انواع، کاربردها و نکات مهم استفاده در مراکز درمانی
مقدمه
در بیمارستانها، مراکز درمانی و مراقبتهای خانگی، جمعآوری و اندازهگیری ادرار بیماران یکی از اقدامات مهم در مدیریت مراقبتهای پزشکی به شمار میرود. در برخی شرایط، بیمار به دلیل جراحی، محدودیت حرکتی، مشکلات عملکرد مثانه یا ضرورت پایش دقیق میزان دفع ادرار، نمیتواند از روش معمول برای تخلیه ادرار استفاده کند. در چنین شرایطی، تجهیزات جمعآوری ادرار نقش مهمی در تسهیل مراقبت از بیمار دارند.
کیسه ادرار یا یورین بگ (Urine Bag) یکی از تجهیزات پزشکی مصرفی است که برای جمعآوری ادرار خروجی از سوند ادراری یا برخی تجهیزات تخلیه ادرار طراحی شده است. این محصول در مدلهای مختلفی تولید میشود و بسته به شرایط بیمار، مدت استفاده و محیط مراقبت، ویژگیهای متفاوتی دارد.
انتخاب کیسه ادرار مناسب تنها به ظرفیت مخزن محدود نمیشود. نوع اتصال، طراحی شیر تخلیه، وجود دریچه ضدبازگشت، طول لوله، قابلیت حمل و امکان اندازهگیری دقیق حجم ادرار نیز از عوامل مهم انتخاب این وسیله هستند.
از سوی دیگر، رعایت اصول کنترل عفونت هنگام استفاده از کیسه ادرار اهمیت ویژهای دارد. استفاده نادرست از سیستم تخلیه، باز کردن غیرضروری اتصالات یا قرارگیری نامناسب کیسه میتواند خطر آلودگی و عفونت دستگاه ادراری مرتبط با سوند را افزایش دهد.
در این مقاله از شرکت مخازن طبی آبادیس، به معرفی کیسه ادرار، انواع آن، کاربردها، ویژگیهای فنی، نکات استفاده ایمن و معیارهای انتخاب محصول مناسب میپردازیم
کیسه ادرار (Urine Bag) چیست؟
کیسه ادرار یک محفظه مخصوص جمعآوری ادرار است که معمولاً از مواد پلیمری انعطافپذیر ساخته میشود و از طریق لوله و اتصال مناسب به سیستم تخلیه ادرار بیمار متصل میشود.
در سیستمهای دارای سوند ادراری، ادرار از مثانه وارد سوند شده و سپس از طریق لوله رابط به کیسه جمعآوری منتقل میشود. در این سیستمها، تخلیه ادرار معمولاً بر اساس نیروی جاذبه انجام میگیرد؛ بنابراین موقعیت قرارگیری کیسه نسبت به مثانه اهمیت زیادی دارد.
بسیاری از کیسههای ادرار دارای درجهبندی حجمی هستند تا کادر درمان بتواند مقدار تقریبی ادرار جمعآوریشده را مشاهده کند. برخی مدلها نیز به محفظههای دقیقتر اندازهگیری مجهز شدهاند که برای پایش خروجی ادرار در بیماران خاص کاربرد دارند.
نکته مهم این است که کیسه ادرار با سوند ادراری تفاوت دارد. سوند وسیلهای است که مسیر خروج ادرار را فراهم میکند، در حالی که کیسه ادرار وظیفه جمعآوری ادرار خروجی را بر عهده دارد

اجزای اصلی کیسه ادرار
محفظه جمعآوری ادرار
محفظه اصلی، محل نگهداری ادرار تخلیهشده است. این بخش معمولاً از مواد پلیمری انعطافپذیر ساخته میشود و در بسیاری از مدلها شفاف یا نیمهشفاف است تا امکان مشاهده محتویات وجود داشته باشد.
لوله رابط
لوله رابط، مسیر انتقال ادرار از سوند به کیسه را فراهم میکند. طراحی این لوله باید به گونهای باشد که هنگام استفاده معمول، احتمال خمشدگی، انسداد یا کشیدگی ناخواسته کاهش یابد.
کانکتور اتصال
کانکتور در انتهای لوله قرار دارد و برای اتصال به تجهیزات سازگار استفاده میشود. اتصال مناسب اهمیت زیادی دارد، زیرا جداشدن یا باز شدن غیرضروری مسیر میتواند سیستم بسته تخلیه ادرار را مختل کند.
شیر تخلیه
بیشتر کیسههای ادرار بیمارستانی دارای شیر تخلیه هستند تا بتوان محتویات کیسه را بدون جداکردن آن از سوند تخلیه کرد. شیرهای تخلیه ممکن است بهصورت T-Valve، شیر اهرمی یا طراحیهای دیگر باشند.
دریچه ضدبازگشت
برخی کیسههای ادرار دارای دریچه ضدبازگشت (Anti-Reflux Valve) هستند که برای محدودکردن برگشت مایع از محفظه به سمت لوله طراحی شده است. وجود این دریچه جایگزین رعایت اصول صحیح نصب و قرارگیری کیسه پایینتر از مثانه نیست.
درجهبندی حجمی
خطوط مدرج روی بدنه کیسه امکان تخمین حجم ادرار را فراهم میکنند. دقت این درجهبندیها بسته به طراحی محصول متفاوت است و در شرایطی که اندازهگیری دقیق ضروری باشد، ممکن است به تجهیزات تخصصیتری نیاز باشد
انواع کیسه ادرار و کاربرد هرکدام
۱. کیسه ادرار بیمارستانی یا کنار تخت
کیسه ادرار بیمارستانی یا Bedside Urine Drainage Bag یکی از مدلهای رایج برای بیمارانی است که به تخلیه مداوم ادرار از طریق سوند نیاز دارند. این مدل معمولاً دارای لوله رابط نسبتاً بلند، شیر تخلیه، محل آویز و درجهبندی حجمی است. ظرفیت ۲۰۰۰ میلیلیتر در بسیاری از محصولات متداول است، هرچند ظرفیتهای دیگر نیز وجود دارند. کاربردها شامل بخشهای بستری، مراقبتهای پس از جراحی و مراقبتهای طولانیمدت است.
۲. کیسه ادرار پا (Leg Bag)
کیسه ادرار پا نوعی محفظه جمعآوری ادرار است که برای اتصال به ران یا ساق پا طراحی میشود. این محصول معمولاً ظرفیت کمتری نسبت به کیسههای کنار تخت دارد و با استفاده از بند یا نگهدارنده مناسب روی پا ثابت میشود. از ظرفیتهای متداول میتوان به حدود ۳۵۰، ۵۰۰ و ۷۵۰ میلیلیتر اشاره کرد؛ ظرفیت دقیق به سازنده وابسته است. در انتخاب آن باید به راحتی بیمار، وضعیت پوست و جلوگیری از کشیدگی سوند توجه شود.
۳. کیسه ادرار شبانه (Night Drainage Bag)
کیسه ادرار شبانه برای جمعآوری ادرار در طول شب یا دورههای طولانیتر استراحت طراحی میشود و معمولاً ظرفیت بیشتری نسبت به کیسه ادرار پا دارد. در برخی سیستمهای مراقبت خانگی، کیسه شبانه مطابق دستورالعمل سازنده به خروجی کیسه پا متصل میشود. نحوه اتصال، وضعیت شیرها و حفظ جریان مناسب باید طبق آموزش کادر درمان انجام شود.
۴. کیسه ادرار مدرج (Graduated Urine Bag)
کیسه ادرار مدرج دارای نشانههای حجمی روی بدنه است که به مشاهده و ثبت مقدار ادرار کمک میکنند. این ویژگی در بخشهایی که بررسی تعادل مایعات بدن اهمیت دارد، کاربردی است. درجهبندی روی یک کیسه معمولی الزاماً دقت لازم برای اندازهگیری حجمهای بسیار کم را ندارد.
۵. کیسه ادرار دارای یورومتر (Urine Meter)
یورومتر نوعی سیستم جمعآوری و اندازهگیری ادرار است که معمولاً دارای محفظه مدرج کوچکتر برای اندازهگیری دقیقتر حجم خروجی و یک کیسه بزرگتر برای ذخیره ادرار است. این سیستم در مراقبتهای ویژه، اتاق عمل یا مراقبتهای پس از جراحی کاربرد دارد. تفسیر مقدار ادرار و تصمیمگیری بالینی باید بر اساس وضعیت بیمار انجام شود.
۶. کیسه ادرار کودکان (Pediatric Urine Collection Bag)
در گروه تجهیزات جمعآوری ادرار کودکان، محصولات متفاوتی وجود دارد. یکی از آنها کیسه جمعآوری نمونه ادرار نوزادان و کودکان خردسال است که معمولاً بهصورت چسبی در اطراف ناحیه تناسلی قرار میگیرد. این محصول با کیسه تخلیه ادرار متصل به سوند تفاوت دارد. نمونه ادرار جمعآوریشده با کیسه چسبی ممکن است آلوده شود؛ بنابراین برای برخی آزمایشها مانند کشت ادرار روش دیگری لازم است
مقایسه انواع کیسه ادرار
| نوع کیسه | ویژگی اصلی | کاربرد متداول |
| بیمارستانی | ظرفیت بیشتر و قابلیت آویز | بیماران بستری |
| کیسه پا | قابل حمل با بند نگهدارنده | بیماران متحرک |
| شبانه | ظرفیت بیشتر برای استراحت | مراقبت شبانه |
| مدرج | خطوط اندازهگیری حجم | ثبت تقریبی خروجی ادرار |
| یورومتر | محفظه اندازهگیری دقیقتر | ICU و پایش دقیق |
| کودکان | طراحی متناسب با سن و کاربرد | نمونهگیری یا مراقبت کودکان |
کیسه ادرار چه کاربردهایی در بیمارستان دارد؟
کاربرد کیسه ادرار به شرایط بیمار و نوع سیستم تخلیه ادرار وابسته است. در برخی بیماران، این وسیله بخشی از مراقبت کوتاهمدت و در برخی دیگر، بخشی از مراقبت طولانیمدت محسوب میشود. یکی از کاربردهای مهم، جمعآوری ادرار بیمارانی است که به دلیل شرایط پزشکی مشخص، سوند ادراری دارند. در این بیماران، کیسه جمعآوری امکان تخلیه پیوسته ادرار و بررسی مقدار خروجی را فراهم میکند.
کاربرد دیگر، پایش میزان دفع ادرار در بیمارانی است که وضعیت مایعات بدن آنها باید بهدقت بررسی شود. برای مثال، در برخی بیماران بدحال، مقدار ادرار خروجی یکی از شاخصهای مورد توجه تیم درمان است. کیسه ادرار همچنین در مراقبت خانگی بیمارانی که از سوند ادراری استفاده میکنند کاربرد دارد.
استفاده از سوند ادراری صرفاً برای راحتی مراقبت یا بهجای روشهای مناسب دیگر توصیه نمیشود. ضرورت استفاده از سوند و مدت نگهداری آن باید بر اساس اندیکاسیون بالینی مشخص باشد.

نقش کیسه ادرار در کنترل عفونت بیمارستانی
یکی از مهمترین موضوعات مرتبط با کیسه ادرار، پیشگیری از عفونت دستگاه ادراری مرتبط با سوند است که با عنوان Catheter-Associated Urinary Tract Infection یا CAUTI شناخته میشود. این عفونت ممکن است در بیمارانی ایجاد شود که از سوند ادراری استفاده میکنند. مدت استفاده از سوند، شرایط بیمار، نحوه جایگذاری سوند و کیفیت مراقبت از سیستم تخلیه میتوانند بر خطر عفونت اثر بگذارند.
بر اساس توصیههای مرکز کنترل و پیشگیری از بیماریهای آمریکا (CDC)، حفظ سیستم بسته تخلیه ادرار و جریان بدون انسداد از اقدامات مهم در پیشگیری از عفونت مرتبط با سوند هستند.
اصول مهم مراقبت از سیستم تخلیه ادرار
- کیسه جمعآوری باید پایینتر از سطح مثانه قرار گیرد و روی زمین گذاشته نشود.
- لوله تخلیه باید بدون خمشدگی و انسداد باشد.
- اتصالات سیستم بسته نباید بهصورت غیرضروری باز شوند.
- کیسه باید بهصورت منظم و با استفاده از ظرف مناسب تخلیه شود.
- هنگام تخلیه، شیر خروجی نباید با ظرف جمعآوری تماس پیدا کند.
- ضرورت ادامه استفاده از سوند باید بهصورت دورهای ارزیابی شود.
وجود دریچه ضدبازگشت یا شیر تخلیه مناسب میتواند به عملکرد صحیح سیستم کمک کند، اما جایگزین رعایت اصول مراقبت و کنترل عفونت نیست.
نحوه استفاده صحیح از کیسه ادرار
نصب اولیه سیستم سوند و کیسه ادرار باید توسط فرد آموزشدیده و با رعایت اصول آسپتیک انجام شود. پس از نصب، مراقبت صحیح از سیستم تخلیه برای حفظ عملکرد مناسب و کاهش خطر عفونت ضروری است. کیسه باید در موقعیت مناسب قرار داشته باشد، لوله پیچ نخورده باشد و از کشیدهشدن سوند هنگام جابهجایی بیمار جلوگیری شود.
روش صحیح تخلیه کیسه ادرار
تخلیه کیسه باید پیش از پرشدن بیشازحد آن انجام شود. در مراقبت خانگی، بسیاری از راهنماهای NHS تخلیه کیسه را زمانی توصیه میکنند که حدود نصف تا سهچهارم ظرفیت آن پر شده باشد.
- دستها پیش و پس از تماس با تجهیزات شسته یا ضدعفونی شوند.
- ظرف تمیز و اختصاصی بیمار، در صورت نیاز، آماده شود.
- شیر تخلیه بدون تماس با سطوح آلوده باز شود.
- ادرار بدون پاشش و تماس شیر با ظرف تخلیه شود.
- پس از پایان، شیر کاملاً بسته و کیسه در محل مناسب قرار گیرد.
در صورت کاهش ناگهانی خروج ادرار، درد، تب، نشت ادرار یا احتمال انسداد مسیر، باید وضعیت بیمار توسط کادر درمان بررسی شود.
کیسه ادرار هر چند وقت یکبار باید تعویض شود؟
زمان تعویض کیسه ادرار به نوع محصول، شرایط بیمار، دستورالعمل سازنده و پروتکل مرکز درمانی بستگی دارد. در بسیاری از دستورالعملهای مراقبت خانگی، تعویض کیسه پا در فواصل حدود پنج تا هفت روز مطرح شده است. در مقابل، برای سیستمهای بسته بیمارستانی، تعویض صرفاً بر اساس یک فاصله زمانی ثابت توصیه نمیشود و مواردی مانند عفونت، انسداد، نشتی یا اختلال در یکپارچگی سیستم اهمیت دارند.
نمیتوان یک زمان تعویض واحد برای تمام انواع کیسه ادرار تعیین کرد. کیسههایی که با عنوان یکبار مصرف عرضه میشوند، نباید برخلاف دستورالعمل سازنده مجدداً استفاده شوند
راهنمای انتخاب و خرید کیسه ادرار برای مراکز درمانی
انتخاب کیسه ادرار مناسب باید بر اساس نیاز بیمار، شرایط مراقبت و مشخصات فنی محصول انجام شود. برای بیمارانی که بیشتر زمان خود را در تخت سپری میکنند، معمولاً کیسههای با ظرفیت بیشتر و قابلیت نصب روی نگهدارنده کنار تخت مناسبتر هستند. در مقابل، برای بیماران متحرک ممکن است کیسه ادرار پا گزینه کاربردیتری باشد.
در بخشهای مراقبت ویژه، زمانی که ثبت دقیق حجم ادرار اهمیت دارد، استفاده از سیستمهای دارای یورومتر میتواند مناسبتر باشد. علاوه بر نوع کیسه، لازم است کارشناسان تجهیزات پزشکی و مسئولان خرید بیمارستانها به کیفیت اتصالات، عملکرد شیر تخلیه، وجود دریچه ضدبازگشت، مقاومت در برابر نشتی، مشخصات مواد اولیه، برچسبگذاری و مدارک فنی توجه کنند
نتیجهگیری
کیسه ادرار یا یورین بگ یکی از تجهیزات پرکاربرد در مراکز درمانی و مراقبتهای خانگی است که برای جمعآوری ادرار بیماران و در برخی شرایط، پایش میزان خروجی ادرار استفاده میشود. این محصول در انواع مختلفی مانند کیسه ادرار بیمارستانی، کیسه پا، کیسه شبانه، کیسه مدرج و سیستمهای دارای یورومتر عرضه میشود.
در کنار انتخاب محصول مناسب، رعایت اصول کنترل عفونت، حفظ سیستم بسته تخلیه، قرارگیری صحیح کیسه و جلوگیری از انسداد مسیر از عوامل اساسی در استفاده ایمن از تجهیزات جمعآوری ادرار هستند. شناخت ویژگیها و تفاوت انواع کیسه ادرار به کادر درمان، مراقبان بیماران و کارشناسان تجهیزات پزشکی کمک میکند تصمیمهای آگاهانهتری بگیرند.
منابع
- CDC — Guideline for Prevention of Catheter-Associated Urinary Tract Infections
https://www.cdc.gov/infection-control/hcp/cauti/summary-of-recommendations.html - CDC — Catheter-associated Urinary Tract Infection Basics
https://www.cdc.gov/uti/about/cauti-basics.html - EAUN — Indwelling Catheterisation in Adults: Equipment and Products
https://nurses.uroweb.org/guidelines/indwelling-catheterisation-in-adults-urethral-and-suprapubic/chapter/equipment-and-products - EAUN — Principles of Management of Nursing Intervention
https://nurses.uroweb.org/guidelines/indwelling-catheterisation-in-adults-urethral-and-suprapubic/chapter/principles-of-management-of-nursing-intervention - NHS — Living with a Urinary Catheter
https://www.nhs.uk/tests-and-treatments/urinary-catheters/living-with/ - UCLH NHS — Caring for My Urinary Catheter
https://www.uclh.nhs.uk/patients-and-visitors/patient-information-pages/caring-my-urinary-catheter


